Topoaren tunela, nire haurtzarotik hona

topoa1 (donostia.org)

Lau hilabete barru berrogeita hamar urte beteko ditut. Herenegun irakurri nuen Topoak ehun urte bete dituela. Hori jakin ondoren, zera pentsatu nuen: Topoak ehun urte egin baditu, eta ni berrogeita hamar betetzeko banago, horrek esan nahi du ni jaio nintzenean Topoak berrogeita hamar urte inguru zeramala aurrera eta atzera. Eta harrigarria egin zitzaidan hori pentsatzea, ni txikia nintzenean Topoa betidanik existitzen zen zerbait zelako, itsasoa edo eguzkia bezain izaki zaharra, bizitzarekin batera mundura sortutako zerbait baitzen niretzat Topoa umea nintzenean.

Halako sentipenaren arrazoiak bilatzeko hasi nintzen horren inguruan hausnartzen. Saiatu nintzen, beraz, nire lehen haurtzaroko oroitzapen zaharrenak berreskuratzen. Iruditzen zait gutako guztiok egin izan dugun ahalegina dela hori: urteetan atzera jo eta gogoan dugun lehenengo bizipena oroitzea, dela amaren magalean igarotako unea, dela halako jakia lehen aldiz hartzean izan zuen gustua, memorian iltzatutako soinuren bat, usainen bat agian… baina nik, atzerako bidaia pertsonala egin, eta lehen oroimen gisa gogoan dudana da etxeko balkoian egotearena, Topoari begira.

Garai hartan Topoa tren txiki eta ahula zen, urdin kolorekoa eta bi bagoitakoa. Lehen bagoia trenaren motorra zen, pantografotik behera argindarra xurgatu eta konboia aurrera zeramana. Atzeko bagoia xumeagoa zen, bidaiariak garraiatzeko traste soil soila, aurreko bagoi-makinari erantsitako apendizea.

Topoa2 (donostiakultura.com)

Etxeko balkoitik begira Topoa ikusten nuen Anoetatik Loiolara, Loiolatik Anoetara. Oker ez banago –eta uste dut ez naizela oker egongo, harez geroztik trenen ordutegiak ikastea nire obsesioa bihurtu zelako– ordu laurdenero egiten zuen Topoak alde baterako zein besterako ibilera, eta horietako bakoitzean, ni oraindik erdaldun hutsa izanik, “adiós topetete, adiós topetete” esaten nion nire begiradaren aurrean ezker-eskuin edota eskuin-ezker zebilen tren txiki urdinari.

Ni horretan ikusita, nire gurasoei denbora-pasa errazena ni Topoan ibiltzera eramatea suertatu zitzaien. Garai hartan Topoaren azken –edo lehen– geltokia Amarakoa zen, baina ez oraingo Easo plazakoa, baizik eta Easo kalearen hasieran, Urteurren plazan, zegoen kaxeta bat baizik. Ondo dut gogoan trena Hendaiatik iristen zenean, makina aurrean zuelarik, maniobra egin behar izaten zuela: bidaiariak utzita, trenak berriz atzera egiten zuen metro batzuk, gero makina eta atzeko bagoia askatu, eta Topoaren makinak trenbidez aldatu ondoren, hango aldera zihoan, Morlans aldera, bagoiaren aldameneko aldean ipintzeko. Behin bagoiari beste aldetik berriz engantxatuta, Easo kaleko haserako kaxetara zetorren berriz Hendaia aldera irteteko prest, oraingoan makina Anoeta aldera begira.

Askotan hartu izan genuen tren urdina. Lehenbiziko erritoa kaxeta hartako txikle makina batean pezetan salgai zeuden txikle borobil haietako bat erostea zen. Ondoren Topoan sartu kartoizko tiket berdeak erosi eta gero, beti ere atzeko bagoian. Niri hala gustatzen zitzaidan, bagoi hark atzekaldean leihoak baitzituen, eta horri esker trenak aurrera egin ahala, beti zegoen ikusterik atzean utzitakoa. Martxan dagoen trenetik atzera begiratu ahal izatea nire plazer txiki handia bihurtu zen horrela. Batzuetan zorte handiago edukitzen genuen, eta atzeko bagoiak balkoitxo bat zuen atzera begira, eta hala zenean nire zoriona deskribatzerik ez zegoen!

topoa3 (naiz.info)

Horrela irteten zen Topoa Amaratik. Errondo pasealekutik abiatzen zen, Amara Berriko etxeen ondotik. Anoetaraino iristen zen, eta urte haietan lur azpiko geltokia egin gabe zelarik, oraingo estadioaren –orduko atletismo pistaren– parean igarotzean lur gaineko trenbide-pasagunea zegoen, bertan barrerak jaisten zirela tren txikia pasatzerakoan, Erresidentziara zihoazen anbulantzien kalterako.

Gero Topoak Loiola aldera egiten zuen, gaurko Erriberatan baratzeak besterik ikusten ez zirela. Loiolakoa zen lehen geltokia Donostiatik atera ondoren, eta bertatik abiatuta Urumea zeharkatu behar zen barandarik gabeko zubitxoan. Niri beldurra ikaragarria sortzen zidan pasarte horrek, Topoaren triki-traka mugimendu zatarrarekin bagoiak ibaira eroriko zirela ematen zuelako.

Eta ondoren zetorren gauzarik handiena. Loiolatik Herrera arte tunel luze bat zegoen, zuzen-zuzena. Nire aitaren arabera hiru kilometrokoa zen, auskalo. Gauza da Topoa tunelean sartu orduko, iluntasuna gailentzen zihoala tunelaren sarrera geroz eta atzerago, geroz eta urrunago geratzen zen heinean. Nik beti hartzen nuen Topoaren azkeneko eserlekua espektakulo hura ez galtzeko. Zazpi urte besterik ez nuen izango, baina oroimenean grabatuta dut betirako tunel luze hura nola luzatzen zen geroz eta gehiago, tunel haren sarrera nola geratzen zen urrutiago, iluntasunak bagoi osoa harrapatzen zuelarik. Topoaren bagoi hark leihoak besterik ez zituen, Intxaurrondo azpiko harri bizia ongi baino hobeto erakusteko, eta lurraren zulo hura geroz eta luzeago zen, satorrak egindako bidexkaren antzera, argitasun puntua txikiago eta txikiago egiten zelarik topoak Herrerako geltokirako bidea egiten zuenean.

Hiru edo lau minutu izango ziren agian, baina niretzat magia hori eternala zen ia. Azken azkenean, tunelaren sarrerako puntua argi txiki txikia zenean, Topoak tunelari agur esan eta beste aldetik irteten zen argira, zerura, Herrerako geltokira. Mirakulua kontsumatua zen, satorraren itsu bidea amaituta. Gero, Herrerako geltokia utzita, tunel gehiago zetozen, batzuk zuzenak, beste batzuk kurban edo aldapan zulatuak, baina beti ere Loiola eta Herrera artekoa baino laburragoak, sinpleagoak, arruntagoak.

topoa3 (donostia.org)

Nire gurasoek Errenteriara eramaten ninduten paseatzera, edo Irunera, edo frankismo garaian gauzarik exotikoena, Hendaiara, “frantziara”. Baina nik herri haietako kaleetan nengoela gauza bat bakarrik nuen buruan, berriro Topoa hartu eta bueltan Herrerara iritsi. Zeren eta geltoki hartatik irten bezain laster Amarako geltokirantz, berriro beteko baitzen satorraren misterioa: hiru kilometroko tunel luzean, iluntasuna gailentzen joango zen sarrerako argia geroz eta txikiago bihurtzen, geroz eta urrunago, geroz eta ahulago, hiru edo lau minutuz agian, trenaren triki-traka bortitzak kristalak harriaren kontra arrisku osoz bultzatzen zituen bitartean, burdinbidearen gainean trenaren argi eskasa islatuko zelarik tunel zuzen luze hartan, ia etengabe, ia gaur arte, ia nire bizitza guztirako, ezin izango baitut sekula oroimen hura burutik kendu. Azken finean, iruditzen zait nire bizitzaren lehenbiziko oroimenetakoak direla haiek: goizean Topoari balkoitik agur egin, eta arratsaldean Topoaren atzeko eserlekuan jarri, trenak atzean uzten zuenari begira, tuneletako misterioa argitu nahian. Indarrez nabari dut uda honetan bertan zerbitzutik kanpo geratu den Loiola eta Herrera arteko tunel luzeegi hartako iluntasunak estali nauela ordutik orain arte, tunel horren sarrerako argi-puntu iheslaria izan dela nire bizitzaren erreferentzia, itsasoko faroa marinelentzat bezala, ordutik eta betiko.

(Irudiak, Donostiako Udaleko web-orritik hartuak)


Honen aurrekari gisa, Zaragozako tranbiak izan ziren:

Sasiakaziak

Sasiakaziak

Loratu dira berriro ere sasiakaziak, maiatza guztietan bezala gure mendiak zuri leun batez estaliz. Inork landatu gabekoak, bere indarrez barreiatu diren landareak dira sasiakaziak, sasi landareak, sasitan hazten direnak naturaren zaintza hutsez, ustekabean harrapatzen gaituztenak apirilaren amaieran, maiatzaren hasieran.

Oteek negua horitu zuten bezala, sasiakaziek zuriz estaltzen dituzte gure bazterrak udaberriaren erdian, inork eskatu gabe, gure harridurarako, zuriz estaltzen autobidetik ikusten diren zuhaiztiak, horixka aldera jotzen duen zuri otzan batez.

Lur sakonean zain sendoak errotuz, nahigabean itsasoraino ere hedatzen da sasiakazia, mendi eta hegien artetik herrietaraino, arroketatik hondartza bazterreraino, gizakiaren eskutik ihesean, gizakiak sortutako sasi edertasunari benetako edertasuna eskaintzen.

Ortzadarra

Ortzadarra

Ortzadarra agertzen de noizbehinka
eta denbora gutxi iraun ondoren
poliki lausotzen da zeruan.

Baina guk haren koloreak xurgatzen ditugu
esponja batek maitaleen azaleko ura
xurgatzen duen moduan,
hondartzako hondar aleek
gorputz bero eta ernatuak
bustitzera hurbiltzen den
itsas olatu bakoitzaren
azken tantak atxikitzen duten bezala.

Eta hori eginik ortzadarra
hutsik lagatzen dugu, biluzik,
zuri-beltzez jantzita
galdutako gris hits batez estalia,
guregan bizitzaren –heriotzaren–
kromatismo osoak
distiratzen duen bitartean,
guk arimaren –gogoaren–
koloreak
lekualdatzen ditugun artean.

Unibertso guztiak

Unibertso guztiak

Orduan jada ez zara zu
ez zaudelako hemen,
Orduan ez zara inor,
edozein zarelako, edonon.

Uste zenuen unibertso berri bat
erakutsiko nizula,
infinituraino hedatutako kosmosa.
Baina ez duzu halakorik behar,
inondik ere,
nahikoa duzu lila sorta haundi bat hartu
etxe ondoko eskaileretan,
aurpegiera otzanaz egon,
eta zure baitako pasabide luzeetan zehar
betirako galdu.

Ez zara hemen egongo
jada ez zarelako zu izanen.

On beharrez

On beharrez

On beharrez,
senak aginduta,
begiak itxirik,
erabakia hartu,
behin betikoa
–edo behin behinekoa soilik–
eta urdin ilun batez estali gorputza,
itsas urdin batez margotu paretak,
urdin indartsu batean murgildu
ezer pentsatu gabe.

Arima utzi zenuen nonbait,
bazterturik eta galduta,
bi olatu handien artean kulunka,
eta zu baino hobe egon da orain arte,
itsas handiarekin bat eginik.
Baina zure falta sumatu du
eta oihu sakon batez
dei egin dizu
haren bila irten zaitezen behingoz.

Eta hor zabiltza
profeta zaharrarena egin nahian,
itsasoko uretan gainean
pauso sendoak emateko asmoz,
hondora joateko gogorik gabe
baina gorputza patuari emana
nonahi buka dezan bidaia.

Zeruko urdina

Zeruko urdina

Hamam batean bezala, agian,
sabaia zuri, eta handik zeruaren argia,
hitz bat eztarrian, hitz bat esan nahian
eta inor hura aditzeko prest.
Gorputz osoarekin adierazi nahi dena
mingainean jarrita,
egia eta gezurra batera,
munduan izandako egi guztiak
eta baita gezur guztiak ere.
Dagoeneko gaindituak geratu dira
lurrean sustraituriko zuhaitz sendoa,
uretan dabilen ontzi bakartia,
suak piztutako indar gordina
eta aireak eramandako maitasun urruna.

Zeru urdinaren argia
unibertso osora hedatu da,
eta esan nahi diren esaldiak
eztarritik gora datoz trumilka,
ahoa zeharkatzen dute
eta ezpainetatik aurrera barreiatzen dira,
urdina zeruan bezala.

Ia magalean

Ia magalean

Haizea hartu biriken ahalmen osoz,
besoak zabaldu ezker eskuin
eta den-dena utzi,
abandonatu beldurrak,
ahaztu egitekoak,
desegin kateatzen nauten loturak.
Haizea utzi pixkanaka
eta bihotzaren taupadak aditu,
Bere arnasa ere entzun nezake,
bere besoak alderik alde,
bere bihotza niretzat.
Mendi magalaren ertzean
zelai berdean etzanda,
haize gardenak inguratzen nau,
eta betetzen,
izadiaren erdian atzematen dudala
beste behin ere
maitasunaren behe lainoa
gailurretik behera isurtzen.

Eramana, ekarria

Eraman dut beti
nire barnean sua,
badaramat orain ere.

Ikusi dut eguzkia
nire gainean,
nire aurrean,
sugar beroak
lurra epeltzen,
bidea erakusten,
txinparta berriak sortzen.

Ekarri dut niregana
ahal izan dudanean
eguzkiaren indarra.
Indar hori horrekin
honaino iritsi naiz
eta hemendik abiatuko
edonora,
nire barneko sua
pizturik dagoen artean.

Ura eta argia

Banaka ipini ginen
itsaso zabalaren alde banatan;
lehertzen diren olatu guztiek
madarikazioa badute baitan
abesti alai guztiek
negar eginarazten duten bezala,
baina gure arteko lotura apurtzeko
jarri genuen ozeano osoa
ez zen nahikoa izan,
eguzki laranjaren argitan,
etenik gabeko astindu lizunak
gerarazteko.

Banaka ulertu genuen
hitzak ezin direla itzuli,
olatuek ezin dutela atzera jo,
eguzkia sartzen denean
itsasoaren beste aldean,
han dagoenak irteten ikusten duela,
uraren gainean, laranja kolorekoa.

Sustraiak

Lana baino gogorrago dirudi
goizean altxatu eta mundura atxiki,
zangoen odol gorria mugiarazi
oinak sendo jarri ondoren
lurraren gainean.
Baina ez da gogorragoa
zutitu eta arnasa hartu,
samurragoa baizik,
arroken indarra sentitu
gorputzean gora,
unibertsoaren egonkortasuna
norberaren sendotasunaz orekatu
eta zuhaitzen sustraien modura
lur azpian bizitza hedatu
handik elikatu ahal izateko.
Ez da lana,
eguneroko eginbeharra baizik,
hori besterik ez,
goizero ohetik atera
eta eguzkiaren lehen izpiekin batera
irmo bizitzari lotu.

Ia gaurik ez


Ez zegoen ia gaurik
txapero hark begirada lizuna
bota zizunean
gona motzez jantzitako
eta makillajez estalitako
neska potoloari
poltsa lapurtu aurretik,
ez zegoen ia gaurik
trabesti handi hark
karaokea zuzentzeko
ahaleginak egiten zituenean
barra gainean,
eta itsas gizon bortitzak
down sindromea zuten
lagun mozkorrak
jipoitzeko mehatxua
izkina guztietatik
zabaldu zuenean,
ez zegoen ia gaurik
hamabost litro garagardo edanda
pixa usaina zerien aitonak
balantzaka komunera
hurbiltzen zirenean,
ez zegoen ia gaurik
Aberdeeneko udako solstizioan,
arratsak egunsentiarekin
bat egin zuenean.
Ez zenuke sinistuko
ikusi izan ez bazenu.

Orain

Aukera galtzen utzi zenuen
eta orain, keinu uzkurrez
bere txantxak gogoratzen dituzu,
bere eskuak zure gorputzaren gainean,
bere irribarre zabala
eta bere algarak, zabalagoak
gau alaien ostean,
zure belarrietan entzuten dira
orain, beste basoetan,
iritsi ezin dituzun
beste urbazterretan bilatzen ari dela
susmatzen duzunean,
orain, badakizunean zure denbora, berea,
lertxun dardaratien hostoekin batera
ur gainean geratu zela,
eta hosto haiekin joan zela, horixka,
zubian behera desagertu arte,
zure bizitzari lapurtutako
azken lasto lehorren artean.

Hitzerainoko bidaia

Itsasoko hondo ilunetan
sortzen da, alga eta bakterien artean, nire bizitza
eta, isilean, igoera geldo batean
iristen da aldizkako izpietara,
esparru goreneko
bat-bateko argialdi distiratsuetara.
Harmonian limurtzen dut gorputza
ur gardenen artean,
kolore, inguru, epeltasun
zuri-urdinen nahasketan.
Horrela, arrain abisal baten antzera
hegalak hankekin ordeztuz, ibilera nagian
arroka eta hondarretara irteten naiz;
lurra, airea, eguzkia,
erronka diren oztopoak,
eta nire aurreko bizitzan ezezagunak ziren
gutizi berriak bilatzen ditut;
nire zorioneko ibilbide zalantzazkoan
unibertso berriek
–areriozko zein zoragarriek–
beren baitan hartzen naute.
Bildu, ni naizen izate izan gabeko honetatik aldendu, itzuli
eta eraldatzen naiz aldatu gabe itsaso-hondoa,
arrastaka igo ninduen korrontea,
gaineko aldaketa eta bilakaera aldakorra.
Gorputza eta bizitza berregin, orno eta hezurdura luzatu,
pentsatu eta sentitzen dut –ze plazera pentsatu eta sentitzea–,
eta zure mundua igartzen dut, bertatik so egiten diezula
bere hondoan sortu ninduen itsasoko olatuei, eta azkenik
zuregana heltzeko modua aurkitzen dut: hitza.
Orain zure erresumako biztanlea naiz.

Zilarrezko bola

GOMA - Glasgow Museum of Modern Art

Arratsalde gris honek
tarte bat ireki du
zuhaitzen eta etxeen bitarteko gunean,
atsedenaren eta jardunaren artean,
musikaren eta isiltasunaren erdian.
Arratsalde gris honek
irekitako tarte horretatik
zilarrezko bola erraldoi bat
sortzen hasi da,
guk eraikitzen amaitu duguna,
eta bertan hartu dugu babes
musika entzuteko,
atseden hartzeko,
zuhaitzen azpiko usain berdeetan
eta arratsaldearen argi ahuletan
gure gorputzak bereizten dituzten izpiak
desagerrarazteko.
Iritsiko dira jardunak,
etxea gordetzeko egin beharrak,
isiltasun trinko zeharkaezinak,
baina guk eraiki dugun
zilarrezko bola erraldoiak
maldarik gabeko bideari
jarraituko dio biraka,
arratsalde berri batek
ilusio gris hau
udako eguzkiaz
urtzen duen arte.

Arratsaldeko faroa

Farora iritsi gara berriz, gure farora.
Baina itxuraldatuta dago, bere bakardadean zahartuta.
Gogoratzen, garai zaharretan, bertara hurbildu
eta ontzien sirenak entzuten genituenean?
Gau osoa argiaren etengabeko joan-etorria zelatan,
zorabiatzen ginenean?
Gaurkoan, egun argiz itzuli gara bertara
eguzkia sartaldean amiltzen denean,
eta ez dugu zereginik,
ez dugu zer esanik,
iluntzen duenean ez dugulako
ontzien zaratarik entzungo,
gauaren isiltasunean ez garelako
gehiago zorabiatuko,
garai zaharren zirrara agortu delako.
Itsasoak ez du gure argi ibiltariaren beharrik
eta gu, ezinbestean, ontziak bezala,
laguntzarik gabe geratu gara
portu berrietara arriskurik gabe hurbiltzeko.

Aurrera eta atzera

Zuhaitz ilara luzea,
hamar pausotan behin
altxatzen diren pinu tenteak,
bata bestearen ondoan,
aurrerantz
urrunera doan bidearen ertzean.
Enborra, adarrak, hostoak,
hamar pauso,
enborra, adarrak, hostoak,
basa landareen usaina
harri txingorren artean,
enborra, belar berdez inguratuta,
adarrak, hodeietatik babesa,
hostoak, dardarka brisara leunaz,
hamar pauso goizeko lehen eguzkia aurrean
bidea eginez,
zuhaitzen ilara luzea jarraitzen
helmugarik gabe,
hamar pauso, txorien habia
buru gainean
udaberrian abesbatzan kantari,
aurrera arbolak zenbatuz
pausuen zenbakia hamarkoitz eginik,
inora ez.
Une batez enegarren arbolaren ondoan
atseden hartu
atzerako bideari ekiteko zuregana.

Begiak, ezpainak

Nondik iristen diren
maitatuak izango diren haiek,
zein bidetatik gerturatzen zaigun patua
–forma bitxietan edo molde harrigarrietan–
bizitzak eskaintzen digun misterioa da,
ustekabeak aurrean ipintzen dizkigun
existentziaren lurrin iheskorrak.

Haizeak itsas gaineko olatuak
urrunera eraman dituenean,
hondartzaren gainetik
bere begi ilunak datoz
eguzkia altxatu berri den aldetik.
Beste aldetik, berriz,
bestearen ezpainak,
gorriak eguzkitan,
hurbiltzen dira
eta hareatzaren erdian
elkartzen dira baten begi ilunak
eta bestearen ezpain gorriak.
Elkartzen dira
haien ustekaberako,
hareatza zabalean
bestelako erakarpen indarrik
ez dagoelako.
Baten begi ilunak,
bestearen ezpain gorriak,
haizeak itsas gaineko olatuak
urrunera eraman dituen egunean.

Hauskorrak

Nire laguntza nahikoa ez denean
ezin zaitut erortzen ikusi.
Zure gaztelua erortzen hasten denean
ezin naiz bertara sartu.
Bidelagunak topatzea zaila delako
ahaleginak egin behar ditugu
aurreiritziak bide bazterrean uzten.
Harri txingor batek ez dezala, arren,
airean arinki eskegita dagoen eta
balantzaka jarraitzen dugun
ibilbide hau oztopa.
Hauskorra baita dena inguruan,
hauskorrak loreak, hauskorrak harriak,
gu bezain ahulak zuhaitzak,
gu bezain arinak hodeiak.
Hartu harri txingorra eta gazteluko horma osatu,
hartu zuhaitzen enborrak eta geletako sabaiak indartu,
hartu loreak, maitea, eta etxe osoa apaindu
hodeien arintasunak zerua estaltzerik ez baitu.

Hitzen espiralak

Ezintasuna adierazten duten lerroak errepikatzea ergelkeria da, ezintasuna ez baita konpontzen lerro antzuekin. Baina askotan besterik ez da geratzen, ezintasunaren konponezina azalarazteko. Ba al dago beste egiterik?

Cognac on bat kristalezko kopa ederrean, garraztasun denak bere horretan jarraitzen duela usain gozoaz dastatzeko. Hozkirriaren aurka ibiltzea, artilezko txanoa jantzita, gorputzak sufritzen duen bitartean burua epel mantentzeko. Jendeari begiratu kalean, kontent egoteko aukera zein gaizki banatua dagoen ondo ikusteko.

Hitzak idatzi, haiek zer edo zer ebatziko dutelakoan, eragiketa matematikoek zenbakizko problemak ebazten dituzten bezala. Hitz multzo bat, orden egokian jarrita, soluzio bila. Hitz ederrak, edo itsusiak, osotasunean askatuko gaituzten esperoan. Esaldi borobilak, edo eliptikoak, edo laukizuzenak, amaigabeko espiralak biran ipintzea. Hori da idaztea.

Baina ezintasuna adierazten duten lerroak errepikatzea ergelkeria da. Zeroen aurretik zeroak idaztea bezain hutsa, zeroen ondoren zeroak idaztea bezain inozoa.

Zurrunbiloa

Irudiak datozkit burura,
itsasadar urdinaren gainean,
antxetak garrasika bezala.
Urduri, multzoka batzuetan,
besteetan banaka,
arroketatik zelaietara datozkit
ideiak garrasika.
Inguratzen dute nire burua,
gora eta behera dabiltza
oihu karrankariez lagunduta,
zurrunbiloan alde egiteko gero
itsas aldera, olatuen gainetik
antxetak, irudiak
nire ibaiaren bokalean
desagertuz garrasika.